و سعادت دائميّه منوط به او ؛ و حقيقت آزادى همين است ؛ نه آن‌كه شما گمان نموده‌ايد كه دين قيد و خار راه ترقّى باشد . اين سخن از حنجرهء اجنبى است اوّلا و از روى بىفكرى و جهالت مشتى از گوساله‌هاى سامرى شهوت‌پرست ايرانى است كه در دنيا چيزى نفهميده‌اند جز جلق و دلق و حلق ؛ ثانيا « ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 1 » بلكه دين سرچشمهء حيات ابدى است كه عبارت باشد از فيوضات و كمالات رحمانى كه جان انسان و روان آدمى به او آباد گردد ؛ چنانچه تعلّم صنايع عالم آب و گل و مملكت را آباد و او را به بهترين صورت تشكيل دهد . دين نيز مربّى انسانى است كه اشرف موجودات و افضل كائنات بشمار مىرود . اين مرقّى و مربّى اجسام ؛ ولى دين به مثابهء روح و آن به منزلهء جسم ؛ دين ذى المقدمه و آن مقدّمه ؛ آن يكى تسخير مىكند مداين قلوب مخروبه را و اين يكى مسخّر مىكند مداين آب و خاك و آباد كنندهء شهرها و ممالك غير مستعمره و املاك است ؛ و چون غالب از مرتبهء خسيسهء حيوانيّت و مقام پست بهيميّت قدم بالاتر نگذاشته ، همّت خود را مصروف به مقدمه و اصطبل دنيا نموده و از ذى المقدمه و آخرت فاخره فراموش كرده « خر نداند جز كه اصطبل و علف » ، قناعت به همين دنيا نموده و معموريّت او را باعث نجات و موجب حيات خود پنداشته ؛ لذا لسان جسارت و تنقيد باز و از هر گوشه و كنار زبان‌هاى خود را نسبت به تأمين‌كنندگان دار سعادت و حقيقت ، دراز و از روى نفهمى و جهالت با يك دنيا وقاحت و جلافت ، طعن به علماى روحانى و ارباب ديانت زده و مىگويند : اين‌ها همه خرافات و موهومات آخوندها است ؛ تزريق مىكنند به اذهان ساده‌لوحان . و گاه مىگويند كه ، دين منافى با ترقّى بشر و تمدّن مملكت است ؛ و سرّش اين است كه كشف اسرار ديانت و رموز كتب سماوى و صحف حضرت احديّت و نتيجهء التزام بشر به شريعت براى آنان نشده ؛ و چون طريقى براى تعقّل در حقايق براى آن‌ها باز نگشته ؛ زيرا « وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ » ؛ « 2 » و طريق حلّى براى آن‌ها به دست نيامده ؛ زيرا « وَ ما يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُوا الْأَلْبابِ » ؛ « 3 » و اين جماعت شهوت‌ران كه معنون به تجدّدند ، نه علم محمود و نه دانش مقصود در آن‌ها است ، و نه عقل سليم و نه فكرى مستقيم ، ناچار نمىبينند نتيجه‌اى از خلقت را مگر همان امرى كه خدا دربارهء آن‌ها خبر داده كه « يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ » ؛ « 4 » از اين سبب موجب تشويش اذهان و افكار توده و عوام كالانعام را فراهم آورده و آيات و روايات چندى را كه دقّت در فهم معانى آن‌ها نكرده و نمىتوانند دقّت نمايند ، بر

--> ( 1 ) . نجم ، 30 ( 2 ) . عنكبوت ، 43 ( 3 ) . بقره ، 269 ( 4 ) . روم ، 7